Trong giao dịch dân sự, công chứng không chỉ là thủ tục hình thức mà còn là cơ chế bảo đảm an toàn pháp lý cho các bên tham gia. Đặc biệt, thời điểm công chứng giữ vai trò trung tâm trong việc xác định hiệu lực hợp đồng, giá trị chứng cứ và thứ tự ưu tiên quyền, nghĩa vụ. Nhiều tranh chấp thực tiễn cho thấy việc hiểu sai hoặc xem nhẹ thời điểm công chứng có thể làm thay đổi toàn bộ kết cục pháp lý của giao dịch. Bài viết này phân tích một cách hệ thống và chuyên sâu vai trò của thời điểm công chứng trong toàn bộ giao dịch dân sự theo pháp luật hiện hành.
>>> Xem thêm: Sự thật thú vị:Văn phòng công chứng không chỉ công chứng hợp đồng!
Thời điểm công chứng – mốc pháp lý độc lập trong giao dịch dân sự
Trong cấu trúc một giao dịch dân sự, cần phân biệt rõ:
Thời điểm ký kết hợp đồng;
Thời điểm công chứng;
Thời điểm phát sinh hiệu lực;
Thời điểm thực hiện nghĩa vụ.
Theo “Điều 5 Luật Công chứng 2024”, văn bản công chứng có hiệu lực kể từ thời điểm được công chứng, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác hoặc các bên có thỏa thuận khác. Như vậy, thời điểm công chứng là một mốc pháp lý độc lập, không mặc nhiên trùng với thời điểm ký hay thời điểm thực hiện.
Vai trò của thời điểm công chứng trong xác lập hiệu lực giao dịch
Đối với giao dịch bắt buộc công chứng
Đối với các hợp đồng thuộc diện bắt buộc công chứng (chuyển nhượng quyền sử dụng đất, thế chấp bất động sản, tặng cho nhà đất…), thời điểm công chứng:
Là thời điểm làm phát sinh hiệu lực pháp lý của hợp đồng;
Là căn cứ để xác định giao dịch có tồn tại hợp pháp hay không.
Theo “Điều 117 Bộ luật Dân sự 2015”, hình thức là điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự trong trường hợp pháp luật có quy định. Do đó, chưa được công chứng thì giao dịch chưa phát sinh hiệu lực, dù các bên đã ký kết.
Trong các giao dịch không bắt buộc công chứng, thời điểm công chứng:
Không quyết định hiệu lực tồn tại của hợp đồng;
Nhưng làm gia tăng giá trị pháp lý và khả năng bảo vệ quyền lợi khi có tranh chấp.
Thời điểm công chứng trong trường hợp này vẫn có ý nghĩa lớn về chứng cứ và tính xác thực của ý chí giao kết.
Thời điểm công chứng và giá trị chứng cứ trong tranh chấp
Theo “Điều 6 Luật Công chứng 2024”, văn bản công chứng có giá trị chứng cứ; những tình tiết, sự kiện trong văn bản công chứng không phải chứng minh, trừ trường hợp bị Tòa án tuyên vô hiệu.
Điều này cho thấy:
Thời điểm công chứng là mốc ghi nhận chính thức ý chí của các bên;
Là căn cứ để Tòa án xác định tình trạng pháp lý của giao dịch tại thời điểm xác lập;
Có giá trị vượt trội so với văn bản viết tay hoặc chứng cứ gián tiếp.
Thời điểm công chứng và quyền định đoạt tài sản
Thời điểm công chứng luôn gắn chặt với tình trạng pháp lý của tài sản.
Công chứng viên chỉ được công chứng nếu tại thời điểm công chứng:
Chủ thể có đầy đủ năng lực hành vi;
Có quyền định đoạt tài sản;
Tài sản không bị cấm hoặc hạn chế giao dịch.
Theo “Điều 44 Luật Công chứng 2024”, công chứng viên phải từ chối công chứng nếu giao dịch vi phạm pháp luật hoặc có dấu hiệu trốn tránh nghĩa vụ. Do đó, thời điểm công chứng là thời điểm kiểm tra và “đóng băng” trạng thái pháp lý của tài sản trong giao dịch.
>>> Xem thêm: Có được kýhợp đồng mua bán nhà tại phòng công chứng khác địa phương không?
Thời điểm công chứng và các tình huống giao dịch phức tạp
Tài sản đang thế chấp, bị kiểm soát, bị giám sát
Nếu tại thời điểm công chứng:
Việc thế chấp hoặc kiểm soát không cấm giao dịch;
Chủ thể vẫn có quyền định đoạt;
Thì văn bản công chứng vẫn có hiệu lực. Ngược lại, công chứng không thể hợp thức hóa giao dịch bị cấm tại thời điểm công chứng.
Hợp đồng có điều khoản phát sinh theo thời gian
Trong các hợp đồng có:
Thanh toán chậm;
Gia hạn tự động;
Nghĩa vụ phát sinh theo mốc hoặc theo chu kỳ;
Thời điểm công chứng chỉ xác lập hiệu lực ban đầu của hợp đồng, không tạo ra các “thời điểm công chứng mới” cho từng giai đoạn thực hiện.
Giao dịch trong bối cảnh tranh chấp, hòa giải
Công chứng trong giai đoạn tranh chấp hoặc hòa giải:
Không làm chấm dứt tranh chấp;
Không thay thế quyết định công nhận hòa giải thành;
Nhưng vẫn có giá trị chứng cứ và ràng buộc dân sự nếu hợp pháp tại thời điểm công chứng.
Thời điểm công chứng và trách nhiệm của công chứng viên
Theo “Điều 47 Luật Công chứng 2024”, công chứng viên chịu trách nhiệm về tính hợp pháp của hợp đồng, giao dịch trong phạm vi hoạt động công chứng.
Điều này đồng nghĩa:
Trách nhiệm của công chứng viên gắn chặt với thời điểm công chứng;
Không mở rộng sang các sự kiện phát sinh sau đó;
Không bao gồm việc dự đoán rủi ro hoặc tranh chấp tương lai.
Rủi ro pháp lý khi hiểu sai vai trò của thời điểm công chứng
Những sai lầm phổ biến gồm:
Nhầm lẫn thời điểm ký với thời điểm công chứng;
Cho rằng công chứng bảo đảm tuyệt đối mọi quyền lợi;
Hiểu sai giá trị của công chứng trong giao dịch đang bị hạn chế;
Dựa hoàn toàn vào công chứng mà bỏ qua các nghĩa vụ pháp lý khác.
Các sai lầm này thường là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến tranh chấp kéo dài và thiệt hại pháp lý.
Kết luận
Trong toàn bộ giao dịch dân sự, thời điểm công chứng giữ vai trò trục pháp lý trung tâm, quyết định hiệu lực, giá trị chứng cứ và phạm vi trách nhiệm của các bên liên quan. Công chứng không phải là “lá chắn tuyệt đối”, nhưng là cơ chế xác lập an toàn pháp lý tại một thời điểm cụ thể. Việc hiểu đúng, vận dụng đúng vai trò của thời điểm công chứng là điều kiện tiên quyết để giao dịch dân sự được bảo vệ vững chắc trước rủi ro và tranh chấp.
Nếu bạn cần thông tin thêm hoặc hỗ trợ trong việc soạn thảo và công chứng hợp đồng, đừng ngần ngại liên hệ ngay vớiVăn phòng công chứng Nguyễn Huệ. Chúng tôi chuyên cung cấp dịch vụ công chứng với đội ngũ luật sư và công chứng viên giàu kinh nghiệm sẵn sàng hỗ trợ bạn mọi thủ tục pháp lý cần thiết. Hãy gọi cho chúng tôi qua số điện thoại 0966.22.7979 hoặc đến trực tiếp văn phòng để nhận được sự tư vấn tận tình và chuyên nghiệp!
Công chứng viên kiêm Trưởng Văn phòng Nguyễn Thị Huệ: Cử nhân luật, cán bộ cấp cao, đã có 31 năm làm công tác pháp luật, có kinh nghiệm trong lĩnh vực quản lý nhà nước về công chứng, hộ tịch, quốc tịch. Trong đó có 7 năm trực tiếp làm công chứng và lãnh đạo Phòng Công chứng.
Công chứng viên Nguyễn Thị Thủy: Thẩm Phán ngành Tòa án Hà Nội với kinh nghiệm công tác pháp luật 30 năm trong ngành Tòa án, trong đó 20 năm ở cương vị Thẩm Phán.
Bên cạnh đó là đội ngũ cán bộ nghiệp vụ năng động, nhiệt tình, có trình độ chuyên môn cao và tận tụy trong công việc.
